Het huis grondig schoonmaken, muntjes in je schoenen stoppen, linzen in je zakken dragen, geel, rood of groen ondergoed dragen (kleuren die geassocieerd worden met geld, liefde en gezondheid), het oude jaar verbranden en wegrennen met een koffer achter je aan, zijn typisch Dominicaanse gebruiken.
SANTO DOMINGO – Al decennialang wordt 31 december in twee fasen gevierd: een achter gesloten deuren en een in de openlucht. Het is een avond vol glitter, pailletten en allerlei extravagantie, en tevens een avond waarop individuele en collectieve tradities en rituelen expliciet nieuw leven worden ingeblazen.
Deze rituelen zijn verre van geïsoleerde handelingen of louter bijgeloof; ze bevatten diepe lagen van geschiedenis, volksreligiositeit en culturele identiteit, waarbij het huis de voornaamste setting vormt.
De voorbereidingen beginnen al dagen van tevoren, met een grondige schoonmaak van het huis, het weggooien van kapotte, nutteloze en onaangename spullen, en traditioneel wordt het huis, zowel van binnen als van buiten, zelfs vóór kerstavond geschilderd. Dit hoort ook bij het geloof dat het nieuwe jaar in een brandschoon huis moet beginnen, "zodat de genade van God erin kan komen"
Het gaat niet alleen om opruimen. Het vegen "van binnenuit", het weggooien van oude kleren of het weggooien van ammoniakwater komen allemaal voort uit het symbolische idee om de negativiteit die zich gedurende het jaar heeft opgebouwd, te verdrijven. Dergelijke gebruiken zijn regelmatig door de nationale pers beschreven als onderdeel van het culturele eindejaarsrepertoire van het land.
Naast het schoonmaken zijn er ook rituelen voor voorspoed, zoals het plaatsen van munten in schoenen, het dragen van linzen in zakken of het dragen van nieuwe kleren, met name geel, rood of groen ondergoed, kleuren die respectievelijk geassocieerd worden met geld, liefde en gezondheid.
Waarschijnlijk als gevolg van de grote migratie van Dominicanen naar Spanje, kom je steeds vaker mensen tegen die het ritueel uitvoeren waarbij ze om middernacht twaalf druiven eten, één voor elke maand.
Socioloog en folklorist Dagoberto Tejeda legt uit dat deze gebruiken moeten worden begrepen binnen een breder cultureel proces. In een essay over de Dominicaanse kerstvieringen zegt hij: "Kerstmis is een christelijke feestdag... maar in landen zoals het onze is deze geleidelijk aan getransformeerd, omdat het religieuze, het symbolische en het alledaagse met elkaar verweven zijn."
Vuur fungeert hier als symbool van afsluiting, vernieuwing en zuivering. (Externe bron).
Oudjaarsavond op straat
Hoewel de term Oudejaarsavond vaker in Spanje wordt gebruikt, heeft deze zich hier geleidelijk verspreid en een nieuwe betekenis gekregen door lokale gebruiken en tradities, waaronder generatiewisselingen. En hoewel het huis de voornaamste rituele ruimte is, is de straat het podium waar het ritueel collectief wordt.
Tot zo'n vijftig jaar geleden stond vuur centraal in de straten van woonwijken en op het platteland. Beelden, gemaakt van gebruikte kleding, karton of zaagsel, symboliseerden het einde van het jaar, het "oude jaar", terwijl vuurwerk en muziek de afsluiting van het kalenderjaar tot een gemeenschappelijke gebeurtenis maakten.
Hoewel het steeds minder voorkomt, is het verbranden van het "oude jaar" in wijken van Groot-Santo Domingo en het binnenland van het land nog steeds een traditie. Soms worden er karikaturen van publieke figuren zoals politici op gemaakt, en soms symboliseren ze simpelweg de slechte dingen die mensen achter zich willen laten.
Verschillende media hebben deze praktijk gedocumenteerd als een vorm van sociale catharsis, hoewel het ook een gebeurtenis is die de laatste jaren om veiligheidsredenen aan regelgeving onderworpen is.
Vuur fungeert hier als symbool van afsluiting, vernieuwing en zuivering, een idee dat al duizenden jaren in diverse culturen aanwezig is en dat in de Dominicaanse Republiek een feestelijk karakter krijgt.
Lang voordat reizen gedemocratiseerd werd, met betaalbare rondreizen en open grensbeleid, was er met een koffer op pad gaan een populaire manier om het nieuwe jaar te beginnen met een korte reis. En dat doen we nog steeds, zelfs in koude landen.
Wegrennen met een koffer achter je aan is een manier om ervoor te zorgen dat je volgend jaar op reis gaat. (Externe bron).
En hoewel het nu gemakkelijker is om het land te verlaten, blijft deze gewoonte bestaan, zelfs in de verticale woontorens die de eengezinswoningen hebben vervangen. Je ziet tientallen mensen op de parkeerterreinen van de gebouwen, die elkaar een gelukkig nieuwjaar wensen en met hun kleine koffers rondsjouwen.
In arbeiderswijken wordt de viering vaak aangevuld met luide muziek, vuurwerk en spontane bijeenkomsten van buurtbewoners, aangezien het nieuwe jaar niet alleen met familie wordt verwelkomd: het wordt gevierd in de gemeenschap, op straat, op de parkeerplaats, in het park of tijdens het gezamenlijke feest op het dorpsplein.
In welgestelde buurten heeft deze viering zich teruggetrokken naar de privésfeer: familiediners, televisie, series en een intieme toast. De straten, ooit een podium voor knuffels en muziek, zijn geleidelijk aan verdwenen.
Syncretisme en volksreligiositeit
Naast de zichtbare rituelen laat het Dominicaanse Nieuwjaar ook de aanhoudende religieuze vermenging zien. Katholieke gebeden, geloften, spirituele reinigingen en gebruiken die zijn overgeërfd uit Afro-Caribische tradities bestaan vreedzaam naast elkaar in het dagelijks leven.
Socioloog Carlos Andújar Persinal, een van de meest vooraanstaande onderzoekers op het gebied van volksreligiositeit in het land, heeft gedocumenteerd hoe deze uitingen deel uitmaken van dezelfde culturele matrix, waarin het katholicisme en de Afro-nakomelingencultuur geïntegreerd zijn in gangbare en sociaal geaccepteerde gebruiken.
Onderzoek en essays over volksreligiositeit wijzen erop dat katholieke gebeden, beschermingsrituelen en symbolische reinigingen, zoals het 'smudging' om middernacht, de neiging hebben om intensiever te worden tijdens overgangsperioden in de kalender, zoals het einde van het jaar.
Ritueel, onzekerheid en identiteit
Je weet niet waarom je deze routines nog steeds volgt, maar om middernacht op 31 december steek je een klein stukje houtskool aan, al is het maar op het deksel van een oude pot, en gooi je wierook en soms mirre in het vuur. Door de globalisering zijn de wierookstokjes die in het Oosten gebruikt worden nu ook hier verkrijgbaar, en het is niet langer nodig om je huis te beschadigen.
En als je geen wierookbrander hebt, en je woont in de hoofdstad, dan bieden straatverkopers je op sommige hoeken van de 27 de Febrero, net als in Núñez de Cáceres, de complete set aan: het kleine blikken brandertje en het kleine zakje wierook.
Vanuit sociologisch en antropologisch perspectief vervullen deze rituelen duidelijke functies: ze helpen omgaan met onzekerheid over de toekomst, versterken de sociale cohesie en geven mensen een gevoel van symbolische controle over wat ze niet kunnen voorzien.
In een context die gekenmerkt wordt door economische crises, migratie en versnelde veranderingen, vormt ritueel een anker. Waar de Dominicaan ook gaat, of het nu Alaska, Europa of Patagonië is, hij herhaalt op een of andere manier een of meer van de rituelen die hij heeft geleerd.
Zoals Dagoberto Tejeda in diverse analyses van de populaire cultuur aantoont, zijn festivals en rituelen niet louter folkloristische uitingen: het zijn mechanismen voor identiteitsbevestiging, ruimtes waar de samenleving zichzelf herkent en haar collectieve geheugen actualiseert.
Een jaar gaat voorbij, één cultuur blijft bestaan
Als de klok twaalf slaat – om het zachtjes uit te drukken, want hier hoor je alleen het geknal van vuurwerk, luide muziek en het algemene gejuich van omhelzingen – en de verbrande beelden gedoofd zijn en de deuren die wijd open stonden om het oude eruit te laten, weer gesloten zijn, treedt de Dominicaanse Republiek een nieuw jaar binnen zonder met het vorige te breken.
Huiselijke en gemeenschappelijke rituelen beloven geen magische oplossingen, maar ze bieden iets even waardevols: culturele continuïteit, een gevoel van verbondenheid en de gedeelde hoop dat de toekomst beter zal zijn.
In dat evenwicht tussen de bezem, de ammoniak, de koffer en het vuur, tussen de familietafel en de straat in de buurt, vertelt het land zichzelf jaar na jaar opnieuw.
