Het was de eerste poging om het landschap in een stad te veranderen, zonder het te begrijpen en zonder zich af te vragen: "Hoe bouw je een gemeenschap op in een vreemd land?"
SANTO DOMINGO – Op 6 januari 1494 arriveerde Christoffel Columbus aan de noordkust van Hispaniola met de urgentie van iemand die opnieuw moest beginnen. Hij kwam van de rampzalige gebeurtenis bij fort La Navidad, waar hij in december 1492 39 mannen had achtergelaten, en bij zijn terugkeer slechts as en stilte aantrof.
De Taíno-hoofdman Caonabo had duidelijk gemaakt dat gasten die geen toestemming vroegen niet welkom waren.
Tijdens deze tweede reis besloot Columbus iets blijvends te stichten: een stad. Geen geïmproviseerd fort gebouwd van scheepswrakken, maar een stenen stad met pakhuizen, huizen en een plein. Hij noemde het Villa La Isabela, ter ere van de koningin die de reis financierde en die waarschijnlijk iets stevigers verwachtte dan scheepswrakken en geruchten over conflicten.
Er werd ook een kerk gebouwd, de eerste op het continent, waar pater Bernardo Boyl op 6 januari 1494, hoewel koloniale bronnen geen officiële naam aan de tempel toekennen.
Tegenwoordig wordt de plek gemarkeerd door de zogenaamde Tempel van de Amerika's, die is gebouwd op de ruïnes van de eerste tempel.
Volgens de dagboeken van de admiraal, geciteerd door pater Bartolomé de las Casas in zijn Geschiedenis van de Indiën (1552), was de keuze voor de locatie gebaseerd op praktische criteria: het was een beschutte baai, met zoet water in de buurt en vruchtbare grond.
Ook de wens om afstand te nemen van het scenario van de vorige mislukking en opnieuw te beginnen, dit keer met steen in plaats van gerecycled hout, speelde een belangrijke rol.
Wat Columbus niet aantrof, was een leeg gebied. De Taíno hadden die landen al lang bewoond voordat Europa van hun bestaan wist. Ze verbouwden cassave, chilipepers en tabak, sliepen in hangmatten en leefden zonder militaire hiërarchieën of veroveringskaarten. Columbus legde alles vast en beschreef hen als "zachtaardige mensen", hoewel de geschiedenis zou uitwijzen dat ze ook wisten hoe ze zich moesten verzetten.
Vijandigheid of gebrek aan diplomatie?
Het leven in La Isabela was op zijn zachtst gezegd moeilijk. De eerste kolonisten, zo'n 1200 mannen volgens Las Casas, arriveerden hongerig, ziek en met weinig kennis van de tropische omgeving. Het klimaat, hun gebrek aan aanpassingsvermogen en conflicten met de Taíno zorgden ervoor dat de stad geleidelijk leegliep en binnen enkele jaren verlaten was.
Onder de namen die in de archieven worden genoemd, bevinden zich die van pater Ramón Pané, de eerste kroniekschrijver van de Taíno-geloofsovertuigingen, en Diego de Arana, voormalig commandant van Fort Navidad. Van anderen zijn slechts sporen en menselijke resten achtergelaten die uiteindelijk met de aarde vergingen of in het onbeschrijflijke tijdperk door een tractor de zee in werden gespoeld.
De periode tussen de schipbreuk van de Santa María in 1492 en de stichting van La Isabela in 1494 was een tijd van onzekerheid waarin Europa doelloos ronddwaalde in het Caribisch gebied. Het geïmproviseerde fort Navidad viel, niet alleen door het offensief van de Taíno, maar ook door het onvermogen tot samenleven en de arrogantie van degenen die het bezetten.
Las Casas maakt het duidelijk: de mislukking was zowel moreel als militair van aard.
Isabela heeft het niet lang volgehouden
De kronieken van pater Bartolomé de las Casas geven aan dat er aanvankelijk contacten waren en dat de Taíno-bevolking voedsel leverde, maar de relatie verslechterde snel toen de kolonisten eisen begonnen te stellen voor tribuut, goud en arbeid, in een context van honger, ziekte en interne wanorde.
In tegenstelling tot het Fort van Navidad, dat op gewelddadige en plotselinge wijze werd verwoest, kende La Isabela een geleidelijke achteruitgang, gekenmerkt door verzet, ontsnappingen en lokale confrontaties.
De nederzetting raakte niet zozeer verwikkeld in een direct oorlogsconflict, maar eerder in een structureel conflict dat voortkwam uit de onmogelijkheid van samenleven tussen het Europese koloniale model en de levenswijze van de Taíno. Dit conflict droeg in belangrijke mate bij aan de vroege verlating van de eerste stad in de Nieuwe Wereld, die in 1498 werd verlaten.
Rond 1496 stichtte Bartolomé Colón Santo Domingo aan de zuidkust van het eiland. Deze stad bloeide op en werd, dankzij haar ligging, de toegang tot de Caribische Zee en de gunstige klimatologische omstandigheden, de eerste hoofdstad van de Spaanse koloniale regering in Amerika.
Vandaag de dag rest er van La Isabela niets meer dan ruïnes en stilte. Een archeologisch park bewaart de overblijfselen van de kerk, het pakhuis, de residentie van de admiraal en de scheepswerf. Latere opgravingen, zoals die van archeoloog José María Cruxent, bevestigden wat Las Casas en Oviedo beschreven: daar werd een poging gedaan om de stenen architectuur van Europa te verankeren in de vochtige Caribische bodem, zij het aan de Atlantische kant van het eiland.
La Isabela was de eerste poging om het landschap te transformeren tot een stad zonder de omgeving goed te begrijpen. Het streefde naar een eeuwigdurende toekomst, maar bleek uiteindelijk vergankelijk, en de fundamenten herinneren zowel aan de glorie van de eerste poging als aan de harde realiteit van het mislukken ervan.
Ook nu nog heerst er een vredige sfeer, alsof de Atlantische winden er de zee op waaien, omringd door flamboyante bomen en een guayacan-boom die naar verluidt eeuwenoud is, en met een knagende vraag: hoe bouw je een gemeenschap op in een vreemd land?
Isabela wilde eerst een stad zijn, voordat het een gemeenschap was, en meer dan vijf eeuwen later herhaalt de geschiedenis zich niet, maar roept ze wel steeds dezelfde vragen op.
