Een "15-minutenstad" stelt inwoners in staat om in hun behoeften te voorzien, onderverdeeld in zes categorieën: wonen, werken, winkelen, gezondheidszorg, onderwijs en recreatie.
De crisis veroorzaakt door de coronapandemie heeft de wens om in steden, buurten en kleine steden op 'menselijke schaal' te wonen versterkt. Deze realiteit bracht het concept van de '15-minutenstad' weer in de belangstelling, een leefbaarder model dat meer gericht is op mensen dan op auto's.
Het idee is om een terugkeer naar een lokale manier van leven te stimuleren, een model gebaseerd op kleine, zelfvoorzienende gemeenschappen, waar stadsbewoners binnen 15 minuten lopen of fietsen toegang hebben tot al hun essentiële voorzieningen. Met andere woorden: het verbeteren van de levenskwaliteit door hypernabijheid.
Het concept is gebaseerd op het werk dat meer dan 100 jaar geleden werd verricht door de Amerikaanse stedenbouwkundige Clarence Perry, in de jaren zestig werd herontdekt door zijn landgenote Jane Jacobs en opnieuw werd gedefinieerd door de Frans-Colombiaanse wetenschapper Carlos Moreno.
Dit stedenbouwkundig voorstel werd in mei 2020 aangenomen door de C40 Cities Climate Leadership Group, een samenwerkingsverband van steden over de hele wereld, waaronder Madrid en Barcelona, die de krachten bundelen om de CO2-uitstoot te verminderen en zich aan te passen aan de klimaatverandering. Het was hun antwoord niet alleen op de klimaatcrisis, maar ook op de stedelijke gevolgen van de COVID-19-pandemie.
De "15-minutenstad" is gebaseerd op een visie van een polycentrische stad, een gedecentraliseerde, in sectoren verdeelde structuur die het stedelijke gebied overstijgt en het hele territorium omvat. Deze structuur combineert ontwikkeling en competitieve samenwerking op economisch, sociaal en ecologisch niveau tussen de verschillende onderdelen, en dit alles wordt verbonden door efficiënte communicatienetwerken.
Minder vervuiling
Een wetenschappelijke studie uit 2022 toonde aan dat vervuiling zich veel langzamer verspreidt onder individuen in gemeenschappen die dit model volgen, omdat de meeste bewoners niet dagelijks door dezelfde vervuilingshotspots hoeven te komen. En de meesten zijn zelfs niet afhankelijk van het openbaar vervoer, omdat ze te voet of met de fiets naar hun werk, school, het plaatselijke gezondheidscentrum of de winkels kunnen gaan.
Door de noodzaak voor lange reizen te verminderen, wordt niet alleen de verspreiding van virussen en vervuiling teruggedrongen, maar worden ook lokale gemeenschappen en economieën versterkt.
Dit model versterkt ook de onderlinge banden tussen buren, wat psychologen buitengewoon belangrijk achten in situaties zoals die tijdens de pandemie, waarin mensen behoefte hadden aan samenwerking en zorg.
Een "15-minutenstad" stelt inwoners in staat om in hun behoeften te voorzien, onderverdeeld in zes categorieën: wonen, werken, winkelen, gezondheidszorg, onderwijs en recreatie.
Maar welke essentiële voorzieningen moeten binnen een kwartier loopafstand van alle inwoners liggen? Denk bijvoorbeeld aan de werkplek, de supermarkt, het openbare park, de school, de dokterspraktijk en de speeltuin.
Volgens Carlos Moreno, wetenschappelijk directeur van de leerstoel Territorium en Innovatie aan de Sorbonne in Parijs, moet de stad een bondgenoot en een inspiratiebron zijn, en geen obstakel voor een vervullend leven. Daarom stelt hij verbeteringen in de stadsplanning voor die gezondere gemeenschappen bevorderen.
In plaats van steden met afzonderlijke wijken voor wonen, sociale contacten en werk, zoals momenteel het geval is in de meeste grote steden, ziet Moreno het stadscentrum als een mozaïek van buurten.
Het revitaliseren van stedelijke buurten
Volgens de wetenschapper heeft de drastische verschuiving naar thuiswerken, versneld door de pandemie, aangetoond dat de '15-minutenstad' niet alleen haalbaar is, maar ook 'cruciaal kan zijn voor de herontwikkeling van stedelijke wijken'. Dit houdt in dat er complete wijken worden gecreëerd door basisvoorzieningen te decentraliseren en een sociale en functionele mix te ontwikkelen.
“Er zijn veel banen die op afstand kunnen worden uitgevoerd. Een uur pendelen om vervolgens achter een computer op kantoor te zitten, is niet erg zinvol als je ook dicht bij huis achter een computer kunt zitten. Doordat we dicht bij huis werken, kunnen we nieuwe ruimtes creëren”, benadrukt Moreno.
Een ander voorstel van haar is om na te denken over hoe de bestaande infrastructuur beter benut kan worden. "In een stad als Parijs is een gebouw 30% of 40% van de tijd in gebruik. Dat betekent dat het gebouw 60% of 70% van de dag vaker leeg staat dan dat het in gebruik is." Ze pleit ervoor om het gebouw een andere bestemming te geven dan waarvoor het oorspronkelijk ontworpen was.
Hij geeft voorbeelden: leegstaande gebouwen zouden kunnen worden omgebouwd tot coworking- of samenwerkingsruimtes. Scholen zouden in het weekend open kunnen gaan voor culturele activiteiten. Een sporthal overdag zou 's avonds een nachtclub kunnen worden. Cafés zouden 's middags taallessen kunnen aanbieden en openbare gebouwen zouden in het weekend concerten kunnen organiseren.
Het "15-minutenstad"-plan omvat het decentraliseren van diensten en het herinrichten van straten. Deze paradigmaverschuiving betekent dat er niet langer 100% prioriteit wordt gegeven aan auto's, maar aan voetgangers en fietsers.
Met andere woorden: het ontwerp moet gericht zijn op het begrijpen van de behoeften en wensen van de mensen die de ruimtes bewonen. Dat wil zeggen: de straten teruggeven aan de mensen en menselijke verbondenheid bevorderen.
Steden die het model hebben overgenomen
Parijs was onder het bestuur van Anne Hidalgo en onder leiding van Carlos Moreno een van de eerste steden die een plan implementeerde om de ontwikkeling van meer zelfvoorzienende gemeenschappen te bevorderen. De 'Kwartuurstad' heeft als doel de metropool te transformeren in efficiënte wijken, met als doel de vervuiling te verminderen en levendige, dynamische gebieden te creëren.
Kopenhagen heeft dit pad ook bewandeld: de fiets staat al lang centraal in de stedelijke mobiliteit.
Portland heeft eind jaren 2000 een innovatief klimaatactieplan aangenomen: 20-minutenwijken. Het doel is dat 90% van de inwoners in 2030 binnen die tijd hun basisbehoeften te voet of met de fiets kan bereiken.
Melbourne heeft een hervormingsprogramma voor bouwvergunningen gelanceerd om diversiteit op de woningmarkt te bevorderen, financiering te bieden voor openbare kunstinstallaties, recreatieve ruimtes en de vernieuwing van straten in het activiteitencentrum.
Shanghai en Guangzhou in China hebben ook al wijken die "15-minuten leefcirkels" worden genoemd, waar de bewoners in die tijdspanne in al hun basisbehoeften kunnen voorzien.
Barcelona kiest voor een systeem van 'superblokken', waarbij het wegennet wordt opgedeeld in blokken van 400x400 meter om de beschikbaarheid en kwaliteit van de openbare ruimte voor vrijetijds- en gemeenschapsactiviteiten, voetgangers en fietsers te verbeteren.
Kritiekpunten: "Het model zal leiden tot tribalisme"
Maar er zijn ook critici van het concept "15-minutenstad", die voorspellen dat het zal leiden tot polarisatie en de bestaande stedelijke ongelijkheid tussen buurten zal verergeren.
Moreno antwoordt dat steden tegenwoordig al erg ongelijk zijn: "Ze zijn erg gefragmenteerd, erg gesegregeerd. We drijven veel mensen naar de buitenwijken, waar de huizenprijzen lager zijn. En we zeggen tegen hen: 'Neem de trein, het kan een uur duren om op je werk te komen, en je mag blij zijn dat je een baan hebt, want de wereld behoort toe aan degenen die vroeg opstaan.'".
"We kunnen niet doorgaan met steeds verder weg bouwen en drie of vier nieuwe treinstations aanleggen en mensen vervolgens vertellen: 'Je hebt de mogelijkheid om te komen'," betoogt Moreno, die stelt dat de "15-minutenstad" juist de sociale cohesie zal bevorderen, de ongelijkheid zal verminderen en de levenskwaliteit in achtergestelde buurten zal verbeteren.
Omslagfoto: Toekomstplannen voor de Champs-Élysées in Parijs. / PCA_STREAM.
