trong nhiều năm qua, Thổ Nhĩ Kỳ đã liều lĩnh khikhông thực thi các tiêu chuẩn xây dựng hiện đại, đồng thời cho phép - và trong một số trường hợp còn khuyến khích - sự bùng nổ bất động sản ở các khu vực dễ xảy ra động đất.
Việc thực thi lỏng lẻo các quy định về xây dựng, điều mà các chuyên gia địa chất và kỹ thuật đã cảnh báo từ lâu, hiện đang bị xem xét kỹ lưỡng sau trận động đất kinh hoàng tuần này, làm sập hàng nghìn tòa nhà và khiến hơn 20.000 người thiệt mạng ở Thổ Nhĩ Kỳ và Syria.
“Đây là thảm họa do chất lượng xây dựng kém, chứ không phải do động đất”, David Alexander, giáo sư về Kế hoạch Khẩn cấp tại Đại học University College London, nhấn mạnh.
Ông Eyup Muhcu, chủ tịch Phòng Kiến trúc sư Thổ Nhĩ Kỳ, cho biết, ai cũng biết rằng nhiều tòa nhà ở các khu vực bị ảnh hưởng bởi hai trận động đất lớn trong tuần này được xây dựng bằng vật liệu và phương pháp kém chất lượng và nhìn chung không đáp ứng các tiêu chuẩn của chính phủ.
Ông Muhcu cho biết thêm rằng điều này bao gồm nhiều tòa nhà cũ, nhưng cũng có cả các căn hộ được xây dựng trong những năm gần đây, gần hai thập kỷ sau khi đất nước cập nhật các quy định xây dựng lên tiêu chuẩn hiện đại. “Việc xây dựng trong khu vực này không đạt tiêu chuẩn và không an toàn, bất chấp thực tế về động đất”, ông Muhcu nói thêm.
Theo các chuyên gia, vấn đề này phần lớn bị bỏ qua vì việc giải quyết nó sẽ tốn kém, không được lòng dân và sẽ cản trở một động lực quan trọng của tăng trưởng kinh tế đất nước.
Không còn nghi ngờ gì nữa, các trận động đất liên tiếp đã phá hủy hoặc làm hư hại ít nhất 12.000 tòa nhà là cực kỳ mạnh: sức mạnh của chúng được khuếch đại bởi thực tế là chúng xảy ra ở độ sâu nông. Trận động đất đầu tiên, đo được 7,8 độ Richter, xảy ra lúc 4:17 sáng, khiến người dân càng khó thoát khỏi các tòa nhà khi mặt đất rung chuyển dữ dội. Và Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdoğan đã thừa nhận những “thiếu sót” trong phản ứng của đất nước.
Nhưng các chuyên gia đã chỉ ra rằng có vô số bằng chứng - và đống đổ nát - cho thấy một thực tế khắc nghiệt về nguyên nhân khiến các trận động đất trở nên chết chóc đến vậy: Mặc dù về lý thuyết Thổ Nhĩ Kỳ có các quy định xây dựng đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật địa chấn hiện hành, nhưng chúng hiếm khi được thực thi, điều này giải thích tại sao hàng nghìn tòa nhà sụp đổ.
Tại một quốc gia có nhiều đứt gãy địa chất, người dân lo ngại không biết khi nào và ở đâu trận động đất tiếp theo có thể xảy ra, đặc biệt là ở Istanbul, một thành phố với hơn 15 triệu dân, vốn rất dễ bị ảnh hưởng bởi động đất.
Sau thảm họa, Bộ trưởng Tư pháp của chính phủ Erdogan tuyên bố sẽ điều tra nguyên nhân dẫn đến việc các tòa nhà bị phá hủy.
Ông Bekir Bozdag cảnh báo hôm thứ Năm: “Những kẻ tắc trách, có tội và chịu trách nhiệm về sự tàn phá sau trận động đất sẽ bị đưa ra công lý”.
Tuy nhiên, một số chuyên gia cho rằng bất kỳ cuộc điều tra nghiêm túc nào về nguyên nhân gốc rễ của việc thực thi yếu kém các quy định xây dựng đều phải bao gồm việc xem xét kỹ lưỡng các chính sách của Erdogan, cũng như các cơ quan khu vực và địa phương đã giám sát - và thúc đẩy - sự bùng nổ bất động sản, vốn đã góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.
Ngay trước cuộc bầu cử tổng thống và quốc hội gần nhất của Thổ Nhĩ Kỳ năm 2018, chính phủ đã công bố một chương trình ân xá sâu rộng dành cho các công ty và cá nhân chịu trách nhiệm về một số vi phạm quy định xây dựng của nước này. Bằng cách nộp phạt, những người vi phạm có thể tránh được nghĩa vụ phải đưa các công trình của họ tuân thủ quy định. Các chính phủ trước đây cũng đã từng sử dụng các chương trình ân xá tương tự trước các cuộc bầu cử.
Trong khuôn khổ chương trình ân xá đó, cơ quan chính phủ chịu trách nhiệm thực thi các quy định về xây dựng đã thừa nhận rằng hơn một nửa số công trình xây dựng ở Thổ Nhĩ Kỳ - tương đương khoảng 13 triệu căn hộ - không đáp ứng các tiêu chuẩn hiện hành.
Các loại vi phạm được đề cập trong báo cáo của Bộ Môi trường và Quy hoạch Đô thị rất đa dạng, bao gồm nhà ở xây dựng không có giấy phép, các bất động sản xây thêm tầng hoặc mở rộng ban công trái phép, và sự tồn tại của cái gọi là nhà ở không an toàn dành cho các gia đình thu nhập thấp.
Báo cáo không nêu rõ có bao nhiêu công trình vi phạm các quy định liên quan đến phòng chống động đất hoặc tính toàn vẹn cấu trúc cơ bản, nhưng thực tế thì rất rõ ràng.
"Việc ân xá cho hoạt động xây dựng không có nghĩa là bất động sản đó hợp pháp", ông Murat Kurum, người đứng đầu Bộ Môi trường và Đô thị hóa hiện tại, đã cảnh báo vào năm 2019.
Vào năm 2021, Phòng Kỹ sư Địa chất Thổ Nhĩ Kỳ đã công bố một loạt báo cáo cảnh báo về các công trình hiện có và các công trình xây dựng mới ở những khu vực bị tàn phá bởi trận động đất tuần này, bao gồm Kahramanmaras, Hatay và Osmaniye. Phòng này kêu gọi chính phủ tiến hành các nghiên cứu để đảm bảo các công trình đáp ứng tiêu chuẩn và được xây dựng ở những khu vực an toàn.
Một năm trước đó, Hạ viện đã ban hành một báo cáo trực tiếp chỉ trích các chính sách "ân xá khu ổ chuột, ân xá xây dựng" là nguy hiểm và cảnh báo rằng "sự thờ ơ với văn hóa an toàn trong thiên tai" sẽ gây ra những cái chết có thể tránh được.
Kể từ năm 1999, khi hai trận động đất mạnh xảy ra ở tây bắc Thổ Nhĩ Kỳ gần Istanbul—trận mạnh nhất khiến khoảng 18.000 người thiệt mạng—các quy định về xây dựng đã được thắt chặt và quá trình tái thiết đô thị đã bắt đầu, nhưng tốc độ cải thiện vẫn chưa đủ nhanh, đặc biệt là ở các thành phố nghèo hơn.
Theo ông Muhcu, chủ tịch Phòng Kiến trúc sư nước này, các nhà thầu thường sử dụng vật liệu kém chất lượng, thuê ít chuyên gia giám sát dự án và không tuân thủ các quy định khác nhau để giữ chi phí ở mức thấp.
Ông tuyên bố rằng cái gọi là chương trình "xây dựng hòa bình" của chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ, được đưa ra trước cuộc bầu cử năm 2018 như một cách để đảm bảo phiếu bầu, trên thực tế đã hợp pháp hóa các công trình xây dựng không an toàn. Ông khẳng định: "Chúng ta đang phải trả giá cho điều này bằng hàng ngàn cái chết, sự phá hủy hàng ngàn công trình và những tổn thất kinh tế".
Ngay cả những tòa nhà chung cư mới được quảng cáo là an toàn cũng bị tàn phá bởi trận động đất.
Tại tỉnh Hatay, nơi có số nạn nhân cao nhất và một đường băng sân bay cùng hai bệnh viện công bị phá hủy, người sống sót Bestami Coskuner cho biết nhiều tòa nhà mới đã bị sập, bao gồm cả những tòa nhà mới và "lộng lẫy".
Tại Antakya, một thành phố lịch sử thuộc tỉnh Hatay, một tòa nhà 12 tầng với 250 căn hộ, hoàn thành năm 2013, đã bị sập, khiến số người chết và mắc kẹt bên trong vẫn chưa được xác định. Theo truyền thông Thổ Nhĩ Kỳ, khu căn hộ Ronesans được coi là một trong những tòa nhà "sang trọng" của khu vực và được quảng bá trên mạng xã hội như "một mảnh thiên đường".
Một công trình khác bị phá hủy ở Antakya là Guclu Bahce, công trình này bắt đầu xây dựng vào năm 2017 và được khánh thành long trọng vào năm 2019 trong một buổi lễ có sự tham dự của thị trưởng Hatay và các quan chức thành phố khác, theo trang web kiểm chứng thông tin Dogrulukpayi.
Tại Malatya, khu chung cư Asur mới – được quảng cáo là chống động đất – đã bị hư hại trong trận động đất đầu tiên, nhưng cư dân may mắn thoát nạn. Một số cư dân quay trở lại tòa nhà để lấy đồ đạc đã may mắn thoát chết khi trận động đất mạnh thứ hai xảy ra, khiến tòa nhà nghiêng về một bên, theo một video lan truyền trên TikTok và được trang web kiểm chứng thông tin Teyit xác nhận.
Tình trạng tàn phá trên khắp Thổ Nhĩ Kỳ xảy ra vào thời điểm nhạy cảm đối với Tổng thống Erdogan, người đang phải đối mặt với cuộc bầu cử quốc hội và tổng thống đầy khó khăn vào tháng 5 trong bối cảnh suy thoái kinh tế và tỷ lệ lạm phát cao.
Ông Erdogan thường xuyên ca ngợi sự bùng nổ xây dựng của đất nước trong hai thập kỷ qua, bao gồm các sân bay, đường xá, cầu cống và bệnh viện mới, như bằng chứng cho sự thành công của ông trong hơn hai thập kỷ cầm quyền.
Trong chuyến thị sát các khu vực bị tàn phá hôm thứ Tư và thứ Năm, Erdogan cam kết sẽ xây dựng lại những ngôi nhà bị phá hủy trong vòng một năm. Ông tuyên bố: “Chúng tôi biết cách làm điều này. Chúng tôi là một chính phủ đã chứng minh được năng lực của mình trong những vấn đề này. Chúng tôi sẽ làm được.”.
(Theo thông tin từ AP).
