Yon papa montre pitit gason l vil la nan kouch memwa, achitekti ak koutim, nan yon toune entim, kote tan mezire an zanmann, sèvolan ak vokasyon pèsistan espas piblik yo pou rele epi rete.
SANT DOMINGO. – Se dimanch. Ringo ak papa l desann soti Villa Juana, yo t ap mache nan direksyon Malecón. Yo te mache dousman e san prese, anvan apremidi nyaj la te disparèt epi vil la te fè eksperyans frechè janvye a. Tigason an te atantif a tout bagay, tankou si se te premye fwa li te wè lari sa yo, epi papa l t ap mache ak memwa l vijilan.
Pandan y ap mache nan Ri Doktè Delgado, yo pase devan Kay Vapè a, ki te sipozeman an renovasyon, byenke pèsonn pa t konnen egzakteman sa yo t ap fè. Papa a lonje dwèt sou fasad la, epi yo voye je nan kloti konstriksyon an, yo wè sa ki te rete nan fòm bato a ki te bay bilding lan non li. Li soupi epi li di Ringo, "Moun yo te konn eksplore vil sa a pi dousman; yo te konn gade toutotou, yo te konn rete..." Ti gason an fè yon siy ak tèt li, li pa t fin konprann.
“Papa, men… kijan sa fè se te yon bato, yon vrè bato?”
Achitèk Guillermo González te desine pak la kòm yon espas modèn pou epòk li a. (Foto/Achiv Jeneral Nasyon an).
“Ann kontinye, m ap montre w kèk foto pita. Kite m montre w kote prezidan an ap travay,” epi yo te kontinye mache jiskaske yo te kanpe devan Palè Nasyonal la. “Gade l byen,” li te di l. “Sa fè pati vil la tou epi li pou tout moun, menmsi l sanble lwen.”.
Yo te kontinye mache. Ringo te vle pran yon foto nan Kay Rasin yo epi li te kontinye ap poze kesyon. Bri trafik la te diminye jiskaske lè a te kòmanse chanje. Briz lanmè a te glise nan mitan pyebwa yo, epi Pak Eugenio María de Hostos te parèt tankou yon ansyen klè, plen ak gwo lonbray.
Sou yon bò, plizyè tifi t ap fè egzèsis. Yo te lonje bra yo, leve janm yo, konte awotvwa. Pak la te rete konsa sèlman: yon jimnazyòm enprovize, yon sal piblik, yon kote pou yo kite san eksplikasyon.
Ringo ranmase yon zanmann atè a. Apre sa yon lòt, epi plis toujou.
“Papa, ann al chache yon ti wòch,” li te di, epi li te kouri ale nan touf raje yo pou l chache wòch poli sa a. Li te jwenn li, epi yo te chita anba gwo pyebwa sa a pou yo kase zanmann, dousman, ak anpil atansyon, pandan y ap koute bri sèk nwa a sou fwi a. Toulede an menm tan, kòmsi jès la te eritye.
“Lè m te piti,” papa a te kòmanse, “bagay yo pa t jan yo ye kounye a, men yo te deja chanje.”.
Li fè yon poz epi li gade toutotou. “Lè granpapa w te konn vin isit la, se te yon lòt kote, epi li te rakonte m sa. Li te mennen m isit la plizyè fwa epi, san l pa konnen, li te sove m.”.
"Men, kijan sa ka fèt! Sa a sanble tou nèf.".
José te di l ke pak la te bati an 1937 epi li te rele Ramfis Park. Li te di ke achitèk Guillermo González te desine l kòm yon espas modèn pou epòk li a. Li te eksplike ke li te gen yon pisin, gwo chemen ki te gen poto limyè blan sou li, yon eskalye ki te sanble pa gen fen, epi yon koneksyon dirèk ak lanmè a, ke moun te ka wè sou tout kote.
“Papa m te konn pale de pak sa a tankou si se te yon ti vil nan vil la. Li te di ke isit la ou te aprann kijan pou pase apremidi a epi pou w ansanm ak lòt moun, kijan pou w pataje ak lòt moun.”.
Vye granmoun nan te di l ke anplis pye zanmann, te gen pye chenn, anpil pye koray e menm pye pen, ansanm ak bèl pye palmis wayal yo, ki pa genyen ankò.
“Lè li te konn mennen m isit la, fontèn nan pa t la, men moun te soti nan tout katye yo. Moun ki te renmen te vin manje poul, epi nou te vin fè sèvolan pou vole pou rive sou dig la. Lè te gen lajan, pi gwo eksitasyon an se te ale nan tounwa lit yo: etab teknik Jack Veneno kont rudo yo, ki te etab Relámpago Hernández.”.
Nan ane 1970 ak ane 80 yo, Eugenio María de Hostos Park te episant lit Dominiken. (Foto/Revista Ahora).
Je José yo te plenn, tankou si li te ka klarifye souvni vag li te pase nan anfans kontan li ak papa l, nan menm pak sa a li t ap montre pitit gason l lan kounye a.
Ringo gade l avèk sipriz. Papa l dekri bag la, moun ki te bò kote l yo, afich yo kole sou poto ak mi yo: papye epè, gwo lèt wouj ak nwa, non egzajere, "Teknisyen kont Rudos," "Mas kont Cheve." Match yo te fè piblisite kòmsi se te batay definitif, prèske ewoyik.
“Nou te rele san wont, epi pi bon pati a se te ke nou te kwè. Gade, men estati a an lonè Jack Veneno. Yo ta dwe mete youn manman l, Doña Tatica, ke li te renmen anpil la.”.
Ringo t ap koute an silans, ap gade figi atletik nèf pye wotè a ki te sanble ap rele byen fò "Mesye anlè nan lè a, kout pye k ap vole!" Se kòmsi li pa t vrèman ale, li te jis aprann rete an plas.
A douzan, Ringo t ap eritye yon pak ki pa t egziste nèt ankò, men ki te kontinye ap viv nan vwa papa l, epi anvan sa, nan vwa granpapa l.
“Ann ale la, nan kwen an, anfas Klinik Abreu a,” José te di, epi yo te mache dousman sou twotwa a. Li te pran sant pistach griye. “Mwen te manje premye chimichurri mwen isit la, epi granpapa w te konn plen vant li ak frikitaki isit la. Kite m mennen w nan magazen kwen an pou w ka manje kèk chicharrón. Se sa nou ta dwe fè kounye a.”.
Yo te bati estrikti a nan lane 1937 epi yo te rele l Ramfis Park. (Foto/Achiv Jeneral Nasyon an).
Yo toulede ri, pandan ti gason an t ap souke tèt li epi fwote men l ansanm; li te renmen po kochon.
“Epi kisa yon frikitaki ye?” li te mande.
José te eksplike ke se te yon kalite sandwich senp, fèt ak pen dlo, salami, ak tomat. “Manje nan lari alamòd ansyen, depi lè moun te konn mache nan vil la. Sa te soti nan epòk granpapa w la. Anvan chimis.”.
Nan epòk granpapa a, papa a ak pitit gason an, koutim yo te diferan, mizik la, manje a ak bwason yo te diferan. Se te yon lòt vil, ak yon lòt kalite ajitasyon, byenke Pak Eugenio María de Hostos la toujou la, li chanje konsepsyon li, men ak menm vokasyon pou rasanble moun.
Ringo te panse ke yo te ka jije vil la tou sou manje li. Yo te kite magazen nan kwen an. Papa l te montre nan nò nan direksyon Tribinal Nouvo Vil la. "Se la yo mennen akize koripsyon yo nan tribinal," li te di, epi li te vire pou l mache nan direksyon Malecón nan.
Li te rakonte l kijan pak la te chanje non li ak itilizasyon li. Kijan li te pèdi kèk bagay, li te genyen lòt, li te vin pi fèb epi pi klere avèk tan an. Kijan, menm si sa, li te rete yon kote yon moun te ka rete san l pa konsome anyen, san l pa oblije kite prese prese.
Pandan solèy la t ap kòmanse kouche, yo te travèse pou ale nan Plaza Juan Barón, yo te bò obelisk la. Briz lanmè a te pi fò la. Plizyè pechè t ap pase tan ap tann pwason mòde—yo te deja konnen teknik la—pandan kèk tifi t ap eseye pran foto kouche solèy la sou telefòn selilè yo.
“Nou te konn vin isit la tou,” papa a te di, “pou nou fè sèvolan ak pou nou fè zwazo kapisin vole jouktan solèy la kouche. Pi bon moman an se te Karèm, ak ti van cho li a ki te ranpli menm kès yo byen vit. N ap retounen pandan Semèn Sent lan.”.
Yo te chita ap fè fas ak lanmè a. Syèl la te vin wouj, epè, jan sa sèlman rive nan sezon ivè Karayib la. Solèy la te di orevwa dousman e trankilman.
Ringo te gade orizon an. Li te panse ak zanmann yo, Callao a, frikitaki granpapa l la, chimi papa l yo, batay sa yo, pak la ki te anpil bagay epi ki te toujou yon kote pou rete.
Li pa t di anyen, men li te konnen yon jou li t ap retounen. Li te vle retounen al jwenn vye granmoun li a, menmsi se te jis pou l moulen zanmann, jan ou fè ak bagay ou pa vle pèdi.
