Bài viết của Yermys Peña
Ngày 8 tháng 5 năm 2025, thế giới một lần nữa hướng về một trong những ban công mang tính biểu tượng nhất trong lịch sử: đó là ban công của Vương cung thánh đường Thánh Phêrô ở Vatican. Sau khi Giáo hoàng Phanxicô qua đời, chính tại đây, Giáo hoàng Leo XIV mới đắc cử đã lần đầu tiên xuất hiện trước các tín hữu. Hình ảnh vị giáo hoàng mới chào đón đám đông từ trên cao đó, với quảng trường tràn ngập những khuôn mặt mong đợi, nhắc nhở chúng ta về một điều thiết yếu: ban công không bao giờ chỉ là một công trình kiến trúc. Nó là một biểu tượng. Nó là một sự hiện diện. Và sự trống rỗng của nó cũng nói lên rất nhiều điều.
Đôi khi, chính ban công ấy lại trở nên im lặng. Chẳng hạn như khi không có bầu cử, hay khi một vị Giáo hoàng băng hà. Không gian dường như khác đi. Không khí trở nên nặng nề. Sự vắng mặt trở thành kiến trúc.
Ban công sở hữu sức mạnh đó: chúng là sân khấu cho những điều riêng tư được đưa ra công khai. Từ ban công của Juliet ở Verona, tượng trưng cho tình yêu lãng mạn, đến ban công của Eva Perón tại Casa Rosada, được biến thành một diễn đàn chính trị và cảm xúc, hay ban công của Vua và Hoàng hậu Tây Ban Nha vẫy tay từ Cung điện Hoàng gia. Ngay cả ở vùng Caribe của chúng ta, cũng có ban công của trường đua ngựa nơi Trujillo tự thể hiện mình như một nhân vật quyền lực trung tâm. Trong tất cả các trường hợp, những ban công này không chỉ đơn thuần là lan can: chúng là những công cụ kể chuyện. Những thông điệp về quyền lực, về sự gặp gỡ, về tình cảm, về uy quyền, hoặc về lời tạm biệt.
Và nếu ta áp dụng quan điểm đó vào quy hoạch đô thị đương đại, ban công vẫn là một ranh giới chứa đựng nhiều ý đồ.
Kiến trúc của liên kết
Thiết kế ban công không chỉ đơn thuần là tính toán phần nhô ra. Đó là việc tự hỏi bản thân: Không gian này hướng ra thế giới bên ngoài hay được che chắn khỏi nó? Tôi nên kết nối nó với đường phố hay giấu nó vào trong mặt tiền? Nó sẽ được sử dụng hay chỉ đơn thuần là trang trí? Nó nói lên điều gì về lối sống?
Ở nhiều thành phố, ban công đang dần biến mất vì lý do thẩm mỹ tối giản hoặc hiệu quả xây dựng. Ở những nơi khác, chúng bị bịt kín bằng kính vì lo ngại tiếng ồn, bụi bẩn hoặc sự xâm phạm của người khác. Nhưng mỗi khi một ban công bị loại bỏ, một điều gì đó trong mối quan hệ giữa không gian riêng tư và không gian công cộng bị cắt đứt.
Như Jane Jacobs đã viết trong cuốn * Cái chết và sự sống của những thành phố lớn của nước Mỹ*, “phải có những con mắt trên đường phố, những con mắt thuộc về những người được gọi là chủ nhân tự nhiên của đường phố”. Bà hiểu rằng sức sống và sự an toàn của đô thị phụ thuộc một phần vào sự quan sát tự nhiên diễn ra từ cửa sổ và ban công. Chúng là những điểm kết nối, là nơi giám sát nhẹ nhàng, là nơi chia sẻ sự hiện diện.
Ban công quan sát hoặc che giấu
Trong kiến trúc nhiệt đới, ban công là không gian râm mát, là nơi điều hòa khí hậu và là nơi sinh hoạt thường nhật. Nhưng chúng cũng là nơi giúp con người vững vàng về mặt tinh thần. Trong đại dịch, chúng ta đã thấy chúng lấy lại vai trò quan trọng như thế nào: từ đó, mọi người vỗ tay tán thưởng nhân viên y tế, hát hò và chào hỏi nhau. Chúng là nơi trú ẩn, nhưng cũng là một cây cầu. Chúng kết nối chúng ta mà không cần chạm vào nhau.
Một số ban công cho phép bạn quan sát mà không làm phiền, hít thở mà không cần phải bỏ chạy, giao lưu mà không cần phải ở bên trong. Những ban công khác lại cho thấy điều ngược lại: nỗi sợ hãi, sự giam cầm, sự cô lập. Quyết định đóng hay mở chúng luôn nói lên rất nhiều điều.
Thiết kế đường viền
Từ góc độ quy hoạch đô thị, chúng ta nên xem xét lại ban công không chỉ như một vật trang trí mà còn như một phần của cơ sở hạ tầng cảm xúc. Sự hiện diện của nó có thể thay đổi cách cảm nhận về một con phố. Nó có thể khiến một tòa nhà hòa nhập với môi trường xung quanh, hoặc khiến nó trở nên thờ ơ với môi trường đó.
Một ban công, dù nhỏ đến đâu, cũng là một phần của thành phố. Đó là câu chuyện được kể từ trên cao. Đó là khung cảnh nơi cuộc sống thường nhật hiện hữu. Nơi một cây cối nảy nở, một chiếc ghế chờ đợi, một ánh nhìn dõi theo.
Hôm nay, khi cả thế giới hướng về Vatican, ban công ấy một lần nữa nhắc nhở chúng ta rằng không gian mang trong mình ký ức. Rằng cử chỉ nghiêng người ra ngoài, thể hiện bản thân, lên tiếng từ một vị trí dễ thấy, không hề trung lập. Đó là một quyết định mang tác động biểu tượng và văn hóa.
Trong kiến trúc đời thường, tác động đó cũng hiện diện. Trong mỗi ngôi nhà kết nối với đường phố hoặc ẩn mình khỏi nó. Trong mỗi công trình kiến trúc mở ra cuộc đối thoại với môi trường xung quanh hoặc khép kín nó.
Ban công chính là điểm giao thoa giữa thành phố và người ở… và cũng là nơi người ở có thể quyết định nhìn ra ngoài hay ở trong nhà.
Tác giả là một kiến trúc sư và doanh nhân trong lĩnh vực xây dựng. Thành viên của Hội đồng Doanh nghiệp Forbes.
