De bohío, de tejamanil en het traliewerk vormen een bouwkundig erfgoed dat nog steeds lessen biedt op het gebied van duurzaamheid en klimaat.
SANTO DOMINGO.- Of je nu over de weg reist of door de wijken van de hoofdstad, vooral van noord naar zuid, een huis lijkt wel rechtstreeks van een oude ansichtkaart: van hout, in twee levendige tinten, met traliewerk, een galerij van opengewerkte blokken, bijna altijd wit geschilderd, de schildering van La Nigüenta die nooit helemaal van de insecten afkomt en een paar 'Bloed van Christus'-planten die hun tong lijken uit te steken naar de bougainvillea en de voorbijganger.
Het is een aanblik die je dwingt om stil te staan, met camera of mobiele telefoon in de hand, om het beeld vast te leggen dat steeds schaarser in een land dat de warme, traditionele eengezinswoningen heeft ingeruild voor een uitgestrekt, met cementblokken bebouwd landschap.
Het grafische patroon dat wordt gevormd door de lijnen van de horizontale houten planken contrasteert met dat van het zadeldak, dat, afhankelijk van de context, van zink of riet is gemaakt. Maar deze kleine huisjes met meerdere deuren, met of zonder galerij, hebben steevast een nostalgische uitstraling die geschiedenis, warmte en familieplezier ademt.
Die galerij waar je je kunt voorstellen hoe de kinderen op donkere avonden mysterieverhalen verzinnen, of hoe de neven en nichten de ooms ontvangen die op zondag langskomen, en in december de kerstborrelsmet gemberthee bij de buren, die er heel voorzichtig mee waren om de aloë vera-planten in de tuin, die in olievaten stonden, niet te beschadigen. En in de woonkamer de reproductie van de Mona Lisa die met haar listige glimlach op alles neerkijkt.
Deze kleine huisjes, bijna altijd vergezeld door een weelderige, bloeiende flamboyantboom, vormeneen muze voor amateurkunstenaars met een voorliefde voor lokale gebruiken. Hun doeken, soms van twijfelachtige kwaliteit, hangen aan de muren van veel huizen als decoratief element en, vooral, onbewust, als een gebaar om de vergetelheid tegen te gaan.
Een levensstijl om goed te leven in de tropen
Deze huizen zijn niet zomaar mooi. Ze zijn een evolutie van de Taíno bohío, met Europese invloeden, ontworpen om de hitte en vochtigheid te bestrijden. Gemaakt van dennenhout, shingles of palmbladeren, met hoge plafonds die ventilatie mogelijk maken, zei architect Esteban Prieto Vicioso erover tijdens een lezing in het Centro León: "Onze traditionele architectuur is een inheems erfgoed, met transformaties die door Europeanen zijn aangebracht."
In die presentatie over de "Oorsprong en evolutie van de volksarchitectuur in de Dominicaanse Republiek" analyseerde Prieto hoe populaire oplossingen zoals de bohío (rieten hut), tejamanil (dakbedekking van shingles) en traliewerk een bouwkundig erfgoed vormen dat nog steeds lessen biedt op het gebied van duurzaamheid en klimaat. Prieto, de meest geciteerde autoriteit in studies over de Dominicaanse volksarchitectuur, met een oeuvre dat varieert van typologische analyses tot de restauratie van het historische centrum en de documentatie van de zuidelijke bohío, heeft ook samengewerkt met Virginia Flores Sasso en anderen aan publicaties zoals "Kleur in de volksarchitectuur van de Dominicaanse Republiek", waarin zowel de esthetische als de culturele waarde van deze huizen wordt onderzocht.
Door de eeuwen heen werd de oorspronkelijke typologie getransformeerd door de komst van Europese kolonisten, de aanpassing van Afrikaanse slaven en Engelse en Franse invloeden in het Caribisch gebied; het resultaat was een reeks vormen die nu erkend worden als volksarchitectuur , een immateriële waarde die dreigt te verdwijnen.
Naast hun oogverblindende schoonheid zijn de traditionele Dominicaanse huizen een tastbare weerspiegeling van de sociale en economische realiteit van hun bewoners. De keuze voor materialen zoals palmhout of shingles is niet alleen een reactie op traditie, maar ook op de betaalbaarheid ervan.
Het boek *Arquitectura Popular Dominicana* (Dominicaanse volksarchitectuur ), uitgegeven door Banco Popular in 2009 en geschreven door Víctor Manuel Durán Núñez en Emilio José Brea García, telt bijna 400 pagina's en bevat foto's, plattegronden, typologieën en kaarten die documenteren hoe mensen hun huizen bouwen, bewonen en inrichten. Het werk is het resultaat van 15 jaar onderzoek en een ode aan architectonische identiteit geworteld in het dagelijks leven.
De auteurs wijzen erop dat deze huizen grotendeels door de bewoners zelf worden gebouwd , een praktijk die de sociale cohesie versterkt en gezinnen in staat stelt zich eigenaar te voelen van hun leefruimte: "Het creëert ruimtes voor hun dagelijkse bezigheden, biedt onderdak aan hun huiselijke gewoonten en weerspiegelt de kleurgevoeligheid van de makers."
Maar deze populaire waarde kent ook een keerzijde: economische onzekerheid maakt deze huizen vaak kwetsbaar voor weersverschijnselen of de druk van modernisering.
Hun poëzie
Deze kleine huisjes hebben kunstenaars en architecten geïnspireerd door hun eenvoud en harmonie met de omgeving. Virginia Flores-Sasso, auteur van Arquitexto, verwoordde het als volgt: "De Dominicaanse volksarchitectuur betovert en verrukt ons... ze is veerkrachtig en complex, het is de tastbare poëzie van een volk dat zich uitdrukt in hout en licht."
Deze poëtische kwaliteit is duidelijk zichtbaar in de manier waarop het licht door het traliewerk speelt, in de levendige kleuren die het landschap opfleuren en in de intieme relatie tussen het huis, het klimaat en de bewoners. Hoewel ze in sommige informele gesprekken wel "spijkerhuizen" worden genoemd, verwijzend naar de manier waarop de houten planken zijn samengevoegd, is deze term noch officieel, noch gangbaar in de professionele architectuur. Het gespecialiseerde tijdschrift Arquitexto stelt dat de correcte term 'volkswoningen van palmhout' is, of simpelweg 'onderdeel van de Dominicaanse volksarchitectuur', die woningen omvat die zijn gebouwd met lokale natuurlijke materialen en traditionele technieken.
Waar bevinden ze zich en hoe overleven ze?
Helaas bestaat er geen alomvattende nationale inventaris die ze documenteert, hoewel archieven zoals die van het Centro León of het Algemeen Nationaal Archief foto's en documenten van sommige bewaren. Deze woningen bevinden zich voornamelijk in landelijke gebieden , en sommige zijn bewaard gebleven in dichtbevolkte wijken van de hoofdstad, hetzij door pure veerkracht, hetzij door extreme armoede.
Modernisering en verstedelijking bedreigen hun voortbestaan, aangezien veel ervan worden vervangen door betonnen constructies, handgemaakte misbaksels of moderne die niet echt aansluiten bij de gevoelens van de bewoners of de voorbijgangers.
Daarom is het belangrijk om deze kleine juweeltjes van hout en traliewerk, want ze ademen nog steeds geschiedenis, kleur, bloeiende planten en de ziel van de Dominicaanse Republiek.
Uit geraadpleegde documenten en studies blijkt dat varianten van de traditionele woningbouw vooral voorkomen in: landelijke gebieden in het zuiden en zuidwesten (aangepaste bohío- en caney-typologieën); in de kustgebieden en steden van de Cibao en het noorden met houten huizen en galerijen (vanwege de Caribische/Anglo-Antilliaanse traditie), evenals in geïsoleerde huizen of buurtgroepen in oude wijken van verschillende steden, hoewel in stedelijke centra de druk op de vastgoedmarkt en de vervanging door metselwerk hun aanwezigheid hebben verminderd.
José Enrique Delmonte, onderzoeker en auteur op het gebied van architectuurroutes en stadsinventarisaties, heeft gewerkt aan de documentatie van het architectonisch erfgoed van Santo Domingo en gebieden zoals Gascúe, en heeft methodologieën ontwikkeld voor het inventariseren en beoordelen van omgevingen met traditionele typologieën.
Het Centro León in Santiagobewaart in zijn digitale collectie foto's van traditionele huizen, gemaakt door auteurs zoals Wifredo García Domenech, die woningen vastlegde in provincies zoals Azua (een foto uit 1978 in de collectie).
De vervanging door betonconstructies, het gebrek aan onderhoud, de versnelde verstedelijking en het ontbreken van specifiek overheidsbeleid ter bescherming van de lokale architectuur, zorgen ervoor dat veel kleine huizen worden verlaten of zodanig worden verbouwd dat ze hun oorspronkelijke kenmerken verliezen.
Tegelijkertijd heeft de opvatting dat "moderniteit cement is" geleid tot de vervanging van esthetiek en materialen. Onderzoekers zoals Prieto benadrukken de noodzaak om dit erfgoed niet alleen te erkennen vanwege de historische waarde, maar ook vanwege de klimaatvriendelijke en kosteneffectieve oplossingen die het biedt.
Bijzonderheden en gebruiken
De "Nigüenta": Bijna een must in de galerie, dit schilderij van het kleine meisje dat in haar tenen peutert, is sinds de jaren 70 in duizenden huizen in het hele land te vinden.
De Gioconda: Een ingelijste kopie van de Mona Lisa, meestal boven de televisie of aan de hoofdwand van de woonkamer.
Gerecyclede plantenbakken: Olieblikken, afgesneden plastic flessen of handbeschilderde plastic bakjes worden omgetoverd tot plantenbakken voor bloemen en kruiden.
Bloemen en planten bij de ingang: Bougainvillea, crotons, hibiscus, goudsbloemen, geraniums, aloë vera en oregano sieren de entree, verfrissen de lucht en parfumeren de hal.
Kleuren die spreken: Levendige tinten zijn niet alleen esthetisch; volgens de volksmond worden huizen in vrolijke kleuren geschilderd "zodat het huis vrolijk is". Zo vinden we turquoise blauw met wit, groen met rood, rood met geel – altijd vrolijkheid.
Functioneel traliewerk: Dit is niet alleen decoratief; Ze zorgen voor dwarsventilatie en enige privacy zonder het huis volledig van de straat af te sluiten.
Gemeenschapsbouw: Veel van deze huizen werden gebouwd met de hulp van buren en familieleden, tijdens gezamenlijke werkdagen die bekendstaan als "convites".
