Μια «πόλη των 15 λεπτών» επιτρέπει στους κατοίκους να καλύπτουν τις ανάγκες τους οργανωμένες σε έξι κατηγορίες: διαβίωση, εργασία, ψώνια, υγειονομική περίθαλψη, εκπαίδευση και ψυχαγωγία.
Η κρίση που προκλήθηκε από την πανδημία του κορονοϊού ενέτεινε την επιθυμία για ζωή σε πόλεις, γειτονιές και μικρές πόλεις «ανθρώπινης κλίμακας». Αυτή η πραγματικότητα έφερε ξανά στο προσκήνιο την έννοια της «πόλης των 15 λεπτών», ένα πιο βιώσιμο μοντέλο προσανατολισμένο στους ανθρώπους και όχι στα αυτοκίνητα.
Η ιδέα είναι να ενθαρρυνθεί η επιστροφή σε έναν τοπικό τρόπο ζωής, ένα μοντέλο που βασίζεται σε μικρές, αυτάρκεις κοινότητες, όπου οι κάτοικοι των πόλεων έχουν πρόσβαση σε όλες τις βασικές τους ανάγκες σε απόσταση 15 λεπτών με τα πόδια ή με ποδήλατο. Με άλλα λόγια, η βελτίωση της ποιότητας ζωής μέσω της υπερ-εγγύτητας.
Η ιδέα βασίζεται στο έργο που πραγματοποίησε πριν από περισσότερα από 100 χρόνια ο Αμερικανός πολεοδόμος Κλάρενς Πέρι, διασώθηκε τη δεκαετία του '60 από τη συμπατριώτισσά του Τζέιν Τζέικομπς και επαναπροσδιορίστηκε από τον Γαλλοκολομβιανό επιστήμονα Κάρλος Μορένο.
Αυτή η αστική πρόταση υιοθετήθηκε τον Μάιο του 2020 από την Ομάδα Ηγεσίας για το Κλίμα C40 Cities, ένα σύνολο πόλεων από όλο τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένων της Μαδρίτης και της Βαρκελώνης, που ενώνουν τις δυνάμεις τους για τη μείωση των εκπομπών άνθρακα και την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή. Ήταν η απάντησή τους όχι μόνο στην κλιματική κρίση αλλά και στις αστικές επιπτώσεις της πανδημίας COVID-19.
Η «πόλη των 15 λεπτών» βασίζεται στο όραμα μιας πολυκεντρικής πόλης, μιας αποκεντρωμένης, τομεακής δομής που υπερβαίνει το αστικό περιβάλλον για να περικλείει την επικράτεια, συνδυάζοντας την ανάπτυξη και την ανταγωνιστική συνεργασία σε οικονομικό, κοινωνικό και περιβαλλοντικό επίπεδο μεταξύ των μερών της, όλα αρθρωμένα μέσω αποτελεσματικών δικτύων επικοινωνίας.
Λιγότερη ρύπανση
Μια επιστημονική μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2022 αποκάλυψε ότι η ρύπανση εξαπλώνεται πολύ πιο αργά μεταξύ των ατόμων σε κοινότητες που ακολουθούν αυτό το μοντέλο, καθώς οι περισσότεροι κάτοικοι δεν χρειάζεται να περνούν από τα ίδια σημεία ρύπανσης κάθε μέρα. Και οι περισσότεροι δεν βασίζονται καν στα μέσα μαζικής μεταφοράς, καθώς μπορούν να περπατήσουν ή να χρησιμοποιήσουν το ποδήλατο για να πάνε στη δουλειά, στο σχολείο, στο τοπικό κέντρο υγείας ή στα τοπικά καταστήματα.
Έτσι, μειώνοντας την ανάγκη για μεγάλα ταξίδια, όχι μόνο μειώνεται η κυκλοφορία των ιών και η ρύπανση, αλλά ενισχύονται και οι τοπικές κοινότητες και οικονομίες.
Αυτό το μοντέλο ενισχύει επίσης τις σχέσεις γειτονίας, τις οποίες οι ψυχολόγοι θεωρούν εξαιρετικά σημαντικές σε καταστάσεις όπως αυτή που σημειώθηκε κατά τη διάρκεια της πανδημίας, στις οποίες οι άνθρωποι χρειάζονταν συνεργασία και φροντίδα.
Μια «πόλη των 15 λεπτών» επιτρέπει στους κατοίκους να καλύπτουν τις ανάγκες τους οργανωμένες σε έξι κατηγορίες: διαβίωση, εργασία, ψώνια, υγειονομική περίθαλψη, εκπαίδευση και ψυχαγωγία.
Ποιες είναι όμως οι βασικές υπηρεσίες που πρέπει να βρίσκονται σε απόσταση ενός τετάρτου της ώρας από όλους τους κατοίκους; Για παράδειγμα, ο χώρος εργασίας, το σούπερ μάρκετ, το δημόσιο πάρκο, το σχολείο, το ιατρείο, η παιδική χαρά.
Σύμφωνα με τον Carlos Moreno, επιστημονικό διευθυντή της Έδρας Εδαφικής Ανάπτυξης και Καινοτομίας στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης στο Παρίσι, η πόλη θα πρέπει να αποτελεί σύμμαχο, έμπνευση και όχι εμπόδιο για μια ολοκληρωμένη ζωή. Ως εκ τούτου, προτείνει βελτιώσεις στον αστικό σχεδιασμό που προάγουν υγιέστερες κοινότητες.
Αντί για πόλεις με ξεχωριστές περιοχές για διαβίωση, κοινωνικοποίηση και εργασία, όπως συμβαίνει σήμερα στις περισσότερες μεγάλες πόλεις, η ιδέα του Moreno οραματίζεται το αστικό κέντρο ως ένα μωσαϊκό από γειτονιές.
Αναζωογόνηση αστικών γειτονιών
Σύμφωνα με τον επιστήμονα, η δραστική στροφή προς την εξ αποστάσεως εργασία, η οποία επιταχύνθηκε από την πανδημία, έχει καταδείξει ότι η «πόλη των 15 λεπτών» δεν είναι μόνο εφικτή, αλλά θα μπορούσε να είναι «κρίσιμη για την αναγέννηση των αστικών γειτονιών». Αυτό περιλαμβάνει τη δημιουργία ολόκληρων γειτονιών μέσω της αποκέντρωσης βασικών υπηρεσιών και της ανάπτυξης ενός κοινωνικού και λειτουργικού μείγματος.
«Υπάρχουν πολλές δουλειές που μπορούν να γίνουν εξ αποστάσεως. Το να μετακινείσαι για μια ώρα πίσω από έναν υπολογιστή στο γραφείο δεν έχει και πολύ νόημα αν μπορείς να καθίσεις πίσω από έναν υπολογιστή κοντά στο σπίτι. Το να είσαι κοντά στο σπίτι σημαίνει ότι μπορούμε να δημιουργήσουμε νέους χώρους», επισημαίνει ο Moreno.
Μια άλλη από τις προτάσεις της είναι να επαναπροσδιορίσουμε τον τρόπο με τον οποίο οι υπάρχουσες υποδομές μπορούν να αξιοποιηθούν καλύτερα. «Σε μια πόλη όπως το Παρίσι, ένα κτίριο χρησιμοποιείται το 30% ή το 40% του χρόνου. Αυτό σημαίνει ότι για το 60% ή το 70% της ημέρας, το κτίριο είναι άδειο συχνότερα από ό,τι χρησιμοποιείται». Υποστηρίζει την επαναχρησιμοποίησή του για να στεγάσει δραστηριότητες διαφορετικές από εκείνες για τις οποίες σχεδιάστηκε αρχικά.
Δίνει παραδείγματα: εγκαταλελειμμένα κτίρια θα μπορούσαν να μετατραπούν σε χώρους συνεργασίας ή coworking. Τα σχολεία θα μπορούσαν να ανοίγουν τα Σαββατοκύριακα για πολιτιστικές δραστηριότητες. Ένα γυμναστήριο την ημέρα θα μπορούσε να γίνει νυχτερινό κέντρο διασκέδασης τη νύχτα. Τα καφέ θα μπορούσαν να φιλοξενούν μαθήματα ξένων γλωσσών τα απογεύματα και τα δημόσια κτίρια θα μπορούσαν να φιλοξενούν συναυλίες τα Σαββατοκύριακα.
Το σχέδιο «πόλη των 15 λεπτών» περιλαμβάνει την αποκέντρωση των υπηρεσιών και την αναδιοργάνωση των δρόμων. Αυτή η παραδειγματική αλλαγή σημαίνει την εγκατάλειψη της 100% προτεραιότητας στα αυτοκίνητα και την προώθηση των πεζών και των ποδηλάτων.
Με άλλα λόγια, ο σχεδιασμός θα πρέπει να επικεντρώνεται στην κατανόηση των αναγκών και των επιθυμιών όσων κατοικούν στους χώρους. Δηλαδή, στην επιστροφή των δρόμων στους ανθρώπους και στην ενίσχυση της ανθρώπινης σύνδεσης.
Πόλεις που έχουν υιοθετήσει το μοντέλο
Το Παρίσι, υπό τη διοίκηση της Άννας Ινταλγκό και με την καθοδήγηση του Κάρλος Μορένο, ήταν μια από τις πρώτες πόλεις που εφάρμοσαν ένα σχέδιο για την ενίσχυση της ανάπτυξης πιο αυτάρκων κοινοτήτων. Η «Πόλη του Τέταρτου της Ώρας» στοχεύει να μετατρέψει τη μητρόπολη σε αποτελεσματικές γειτονιές, με στόχο τη μείωση της ρύπανσης και τη δημιουργία ζωντανών, δυναμικών περιοχών.
Η Κοπεγχάγη ακολούθησε επίσης αυτήν την πορεία: έχει προ πολλού θέσει τα ποδήλατα στο επίκεντρο της αστικής κινητικότητας.
Το Πόρτλαντ υιοθέτησε ένα καινοτόμο σχέδιο δράσης για το κλίμα στα τέλη της δεκαετίας του 2000: γειτονιές 20 λεπτών. Στόχος είναι το 90% των κατοίκων του να μπορούν να καλύπτουν τις βασικές τους ανάγκες με τα πόδια ή με ποδήλατο εντός αυτού του χρονικού διαστήματος έως το 2030.
Η Μελβούρνη ξεκίνησε ένα πρόγραμμα μεταρρύθμισης των οικοδομικών αδειών για την υποστήριξη της ποικιλομορφίας στις κατοικίες, τη χρηματοδότηση για δημόσιες εγκαταστάσεις τέχνης, χώρους αναψυχής και την ανανέωση των δρόμων των κέντρων δραστηριοτήτων.
Η Σαγκάη και η Γκουανγκζού, στην Κίνα, έχουν ήδη γειτονιές που ονομάζονται «κύκλοι κοινοτικής διαβίωσης 15 λεπτών», στους οποίους οι κάτοικοί τους μπορούν να ικανοποιήσουν όλες τις βασικές τους ανάγκες, το πολύ, σε αυτό το χρονικό διάστημα.
Η Βαρκελώνη έχει δεσμευτεί σε ένα σύστημα «υπερμπλοκ» ή «υπερμπλοκ» που τροποποιεί τα οδικά δίκτυα σε οικοδομικά τετράγωνα 400x400 μέτρων για τη βελτίωση της διαθεσιμότητας και της ποιότητας του δημόσιου χώρου για αναψυχή και κοινοτικές δραστηριότητες, καθώς και για πεζούς και ποδηλάτες.
Κριτικές: «Το μοντέλο θα οδηγήσει σε φυλετισμό»
Υπάρχουν όμως και επικριτές της ιδέας της «πόλης των 15 λεπτών» που προβλέπουν ότι θα οδηγήσει σε φυλετισμό και θα επιδεινώσει τις υπάρχουσες αστικές ανισότητες μεταξύ των γειτονιών.
Η απάντηση του Moreno είναι ότι οι πόλεις είναι ήδη πολύ άνισες σήμερα: «Είναι πολύ κατακερματισμένες, πολύ διαχωρισμένες. Σπρώχνουμε πολλούς ανθρώπους προς τα προάστια, όπου οι τιμές των κατοικιών είναι χαμηλότερες. Και τους λέμε: "Πάρτε το τρένο, μπορεί να σας πάρει μία ώρα για να φτάσετε στη δουλειά και μπορείτε να είστε ευγνώμονες που έχετε δουλειά, επειδή ο κόσμος ανήκει σε αυτούς που ξυπνούν νωρίς"».
«Δεν μπορούμε να συνεχίσουμε να χτίζουμε όλο και πιο μακριά και να κατασκευάζουμε τρεις ή τέσσερις νέους σιδηροδρομικούς σταθμούς και να λέμε στους ανθρώπους "έχετε την επιλογή να έρθετε"», υποστηρίζει ο Moreno, υποστηρίζοντας ότι η «πόλη των 15 λεπτών» θα ενισχύσει την κοινωνική συνοχή, θα μειώσει την ανισότητα και θα βελτιώσει την ποιότητα ζωής στις μειονεκτούσες γειτονιές.
Φωτογραφία εξωφύλλου: Μελλοντικά σχέδια για τα Ηλύσια Πεδία στο Παρίσι. / PCA_STREAM.
