Een reis langs voorwerpen die ooit onmisbaar waren in het dagelijks leven van de Dominicanen
SANTO DOMINGO– Nog niet zo lang geleden, misschien vijf of zes decennia, opende Florinda de koelkast niet als ze dorst had en zocht ze ook geen fles koud water. Ze liep naar de keuken, pakte een kleine kan, tilde het deksel van een aardewerken pot op en schonk zichzelf wat in. Wat een heerlijk fris water! Er waren geen diepvriezers, geen flessenwater en ijs was een luxe. Het aardewerk hield het koel en die eerste slok, vooral op een warme middag, smaakte hemels. Het was die aardewerken pot , en als je hem nu ziet, is hij gevuld met bloemen en gebruikt als plantenbak of tuindecoratie.
's Ochtends had koffie een eigen ritueel. Florinda kookte het water, zocht de gemalen koffie en pakte van een spijker in de keuken een soort filtertje dat eruitzag als een panty met een ringetje. Ze goot de koffie erin, vervolgens het hete water en wachtte tot de donkere vloeistof in het opvangbakje eronder viel. De geur vulde het huis en het was niet nodig om aan te kondigen dat de koffie klaar was; alleen al de geur was genoeg. Het was een stoffen filter, een lapjesfilter of een pantyfilter.
Om het eten klaar te maken, moest ze knoflook, oregano en chilipepers fijnstampen; ze was niet op zoek naar een blender of keukenmachine. Ze pakte de houten stamper, meestal zwaar, met een holle kern, en begon ermee te stampen tot alles wat in de pan terecht zou komen, fijngestampt was. Het geluid was onmiskenbaar en de geur die van het mengsel afkwam, kondigde aan dat het eten op de goede weg was. Het was een vijzel en de ingrediënten werden fijngestampt met een riviersteen.
Voor koffie, water of andere dranken was er ook een klein bakje, zo eentje die van hand tot hand ging en een eigen, bijzondere geschiedenis had. Het was geen porseleinen kopje of glas. Juist de eenvoud ervan was een deel van de charme, en afhankelijk van de herkomst kon het van natuurlijke materialen gemaakt zijn en verschillende vormen hebben. Het was de jícara, die van kokosnoot of kalebas gemaakt kon zijn.
Na het badritueel, dat meestal in een badkuip plaatsvond met behulp van een kleine kan die water uit een blik schepte, en na het grondig afdrogen van het lichaam, was het tijd voor het poederdoosje, een doosje, bijna altijd van plastic, gevuld met talkpoeder en een grote spons waarmee de contouren van het lichaam werden afgetast. Een beetje hier, een beetje daar, en vervolgens werd het overtollige poeder met een schone doek afgeschud.
Voordat ze ging wandelen, ging Florinda voor de spiegel zitten, opende een klein doosje, tilde het deksel op en daar kwam een fijn, geparfumeerd poeder tevoorschijn, dat ze met een wattenstaafje op haar gezicht aanbracht. Ze moest er zachtjes op tikken om overtollig product te verwijderen en het vervolgens zorgvuldig inwrijven. Vrouwen hadden zo hun voorkeuren en sommigen bewaarden die kleine doosjes als kostbare schatten in hun kaptafel of handtas. Het product stond bekend als " panqué " en een van de merken die een blijvende indruk achterliet, was Maja. Tegenwoordig worden ze nog steeds gebruikt, maar ze hebben Engelse namen.
In de badkamer, in het prieel of in een hoek van de kamer stond een kan en een teil. Florinda goot er water in om haar handen en gezicht te wassen en zette alles klaar voor het volgende gezinslid. Er waren niet overal wastafels of kranen, en die set voorzag in de dagelijkse hygiëne en had in sommige huizen zelfs een decoratieve functie. Het was de schenkkan.
En over noodzakelijkheden gesproken, er was een bakje dat een heel specifieke plek innam, meestal onder het bed. Het was niet bepaald iets om mee te pronken voor gasten, maar het was wel een van de meest nuttige dingen, vooral als de badkamer ver weg was of als je midden in de nacht naar buiten moest – en wee je als het regende! Het was beter om het bij de hand te hebben dan in het donker door het huis te moeten lopen of doorweekt te raken. Bij zonsopgang moest iemand het legen en schoonmaken. Het was de nachtpot , en voordat plastic alomtegenwoordig werd, waren ze geëmailleerd, van tin of van porselein in de huizen van de rijken.
Als Florinda kreukels uit een overhemd wilde halen of haar zondagse jurk toonbaar wilde maken, gebruikte ze geen strijkijzer. Ze zocht een metalen voorwerp met een compartiment waarin ze brandende houtskool deed. Ze wachtte tot het de juiste temperatuur had bereikt en begon het vervolgens voorzichtig over de stof te bewegen, zodat het kledingstuk niet verbrandde. Het vergde vaardigheid om met dat apparaat om te gaan en de temperatuur nauwkeurig te doseren. Het was een houtskoolstrijkijzer.
's Nachts had ze haar eigen ritueel, dat begon zodra de zon onderging en de duisternis de hoeken van de kamer omhulde. Florinda wist dat het tijd was om licht te zoeken; ze controleerde de brandstof, maakte de lont en stak die voorzichtig aan. Een klein vlammetje, beschermd door een glazen kapje, begon de kamer te verlichten.
Het licht was niet bepaald overvloedig, maar het was genoeg voor het avondeten, een gesprek, naaien of het afmaken van een klusje. En wee je als je vergat hem aan te doen voordat het helemaal donker werd! Het was de " jumeadora", de petroleum- of terpentinegaslamp die zo kenmerkend was voor veel Dominicaanse nachten.

De rooklamp, de petroleum- of terpentinelamp, die zo kenmerkend was voor veel Dominicaanse nachten. (Foto/Pexels).
In andere huizen had water een andere betekenis, en het was niet per se een waterreservoir. Wanneer water schaars was of de watertoevoer onregelmatig, hadden sommige huizen een constructie om regenwater op te vangen en op te slaan. Daar werd het bewaard als reserve die in moeilijke tijden van pas kon komen. Het was geen geïmproviseerde tank, maar een oplossing die deel uitmaakte van de architectuur van het huis. Het was het waterreservoir.
De kledingkasten hadden op hun beurt een heel bijzondere geur. Alleen al het openen van de deuren was genoeg om een explosie van aroma te ontketenen die aankondigde dat de kleding erin beschermd was tegen motten. Tussen de kledingstukken lagen kleine, witte, scherp ruikende balletjes; deze moesten buiten het bereik van kinderen worden gehouden omdat ze giftig konden zijn. Het waren mottenballen.
Ook voor haar persoonlijke hygiëne had Florinda zo haar voorkeuren, hoewel de keuze beperkt was. Een van de producten die van generatie op generatie werd doorgegeven, is een zeep die veel mensen zich nog steeds herinneren vanwege de naam, de verpakking en de geur. Het had geen ingewikkelde verpakking of grote reclamecampagnes nodig. Het stond daar, bij het badkamerraam, klaar om zijn werk te doen. Het was Kinderzeep, bij voorkeur de roze.
En als er teken op de dieren verschenen, had iemand in de familie vast wel een oplossing die ze als waterdicht beschouwden. Ze hadden het over het mengen van creosoot met zout, een huismiddeltje dat van generatie op generatie werd doorgegeven en gebruikt werd om die parasieten te bestrijden. De geur was zo penetrant dat je de werking al lang van tevoren kon zien aankomen. Creosoot stond bekend om zijn desinfecterende en reinigende werking, maar tegenwoordig weten we dat de samenstelling ervan giftige stoffen kan bevatten. Daarom zou dat mengsel een herinnering moeten blijven aan een volksgebruik, en geen recept om op dieren of mensen toe te passen.
Florinda's EHBO-doos had ook zo zijn geheimen. Als iemand zijn knie schaafde tijdens het spelen, een vinger sneed in de keuken of met een wond uit de tuin kwam, begon de zoektocht naar het kleine flesje met rode vloeistof. Iemand riep dan: "Zoek de mentiolé!"en kwam tevoorschijn met het flesje, ontkurkte het en begon met de genezing.
Een enkele druppel op de wond was genoeg voor de patiënt om te ontdekken dat het genezingsproces net zo pijnlijk, of zelfs pijnlijker, kon zijn dan de oorspronkelijke klap. "Fu-fu-fu!" blies hij uit boven de wond, klemde zijn tanden op elkaar, kromp ineen, blies en protesteerde, terwijl de dienstdoende volwassene hem verzekerde dat het goed was omdat het genas.
Als het een kind was geweest, zou het uiteindelijk huilen en vol wrok kijken naar degene die het watje vasthield. En daar bleef de wond, dieprood gekleurd, als een kleine oorlogsmedaille. Het was "metiolé", een populaire Dominicaanse naam voor merthiolate, een antisepticum dat een vast onderdeel werd van de medicijnkastjes van gezinnen.

Balsems maken deel uit van het productassortiment, waarvan er vele nog steeds worden gebruikt. (Foto/Pexels).
Er was ook een product dat in veel extremere situaties werd gebruikt. Wanneer zweet en okselgeur een probleem werden, grepen sommige mensen naar sportdeodorant, in het kleine metalen blikje, en in extreme gevallen naar een geelachtig poeder dat in kleine hoeveelheden werd gekocht en op de huid werd aangebracht. Het was niet bepaald een geparfumeerde deodorant zoals je die tegenwoordig in elke supermarkt vindt. De naam ervan was litharge.
Het verontrustende detail van vandaag is dat loodoxide (litharge) loodoxide is, een zeer giftige stof, en dat het gebruik ervan als deodorant en in andere populaire producten stamt uit een tijd waarin de risico's van bepaalde producten onvoldoende werden begrepen. Nostalgie mag ons er niet van weerhouden te erkennen dat die praktijken ernstige gevolgen voor de gezondheid konden hebben.
En dan blijft er nog een van de meest merkwaardige namen uit dat alledaagse leven over: kwikzilver .Dit is de populaire naam voor kwik, dat vloeibare, glanzende, zilverachtige metaal dat leek te bewegen als het gemorst werd en glad aanvoelde als je het met je vingers probeerde vast te pakken. De verschijning als een klein stalen bolletje wekte nieuwsgierigheid, maar tegenwoordig weten we dat het zeer giftig is en dat het hanteren ervan een ernstig gevaar kan opleveren.
Het huis van Florinda had niet veel nodig om te functioneren; het beschikte over de nodige middelen, kleine uitvindingen en oplossingen. Sommige waren geniaal, andere speelden in op de beperkingen van die tijd, en een paar roepen, vanuit het perspectief van nu, de vraag op: hoe was het mogelijk dat ze zo gemakkelijk te gebruiken waren?
Zo verstreken de dagen: water werd gedronken uit een aardewerken kruik, koffie werd gezeefd door een doek, knoflook werd fijngestampt in een vijzel, er werd gestreken met houtskool en de rokende kachel werd aangestoken als de zon onderging. De vrouwen waren dol op hun gebak, de kasten roken naar mottenballen en onder de bedden lagen voorwerpen waarvan niemand het doel hoefde uit te leggen.
Het waren geen antieke voorwerpen of verzamelobjecten; het waren alledaagse objecten. Ze waren zo ingeburgerd in het leven dat niemand zich kon voorstellen dat ze ooit aan jongere generaties zouden moeten uitleggen wat ze waren en waar ze voor dienden.
Sommige verdwenen omdat er betere voor in de plaats kwamen. Anderen werden achtergelaten omdat de gewoontes veranderden, en een enkeling omdat bleek dat ze niet zo onschadelijk waren als men dacht. Maar alleen al het noemen van hun namen is genoeg om iemand te laten denken aan zijn moeder, zijn grootmoeder, zijn tantes, de keuken van zijn jeugd of het huis waar hij de eerste jaren van zijn leven doorbracht.
Misschien is het daarom wel waardevol om ze opnieuw te benoemen. Want er zijn voorwerpen die verloren zijn gegaan, maar de verhalen die ze achterlieten wachten er nog steeds op om verteld te worden.
En jij, hoeveel van deze dingen herinner je je nog? Hoeveel waren er in jouw huis? Welke bracht je ineens terug naar je kindertijd?
Mogelijk bent u geïnteresseerd in:


